İhtiyat Akçesi (Yedek Akçe) Nedir? Muhasebe Kaydı Nasıldır?

İşletmelerin uzun vadeli finansal sürdürülebilirliklerini sağlamak için kullandıkları çeşitli yöntemlerden biri de ihtiyat akçesi ya da halk arasında bilinen adıyla yedek akçedir.
Bu yazımızda, ihtiyat akçesinin ne olduğunu ve nasıl kullanıldığını detaylarıyla anlattık.

İhtiyat Akçesi (Yedek Akçe) Nedir?

İhtiyat akçesi, şirketlerin kârlarının bir kısmını, gelecekteki mali sıkıntılar veya beklenmedik harcamalar için ayırdığı fonlardır. Şirketler belirli bir kısmı kârından ihtiyat akçesine aktararak karşılaşabilecekleri ekonomik zorluklara karşı hazırlıklı olmaya çalışır. Bu fon genelde şirketin operasyonel giderleri için değil uzun vadeli krizler veya beklenmedik finansal durumlar için ayrılır.

Merkez Bankası İhtiyat Akçesi Nedir?

Merkez Bankası İhtiyat Akçesi, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) kârından olası ekonomik dalgalanmalara, risklere veya gelecekteki finansal ihtiyaçlara karşı ayrılan yedek fondur.
Son yıllarda ihtiyat akçesi, Hazine ve Maliye Bakanlığı’na aktarılan bir gelir kaynağı olarak kullanılmıştır. Bu durum;

• Kamu maliyesine kaynak sağlamak için ihtiyat akçesinin Hazine’ye aktarılmasını hızlandırmıştır.
• Merkez Bankası’nın bağımsızlığı ve uzun vadeli finansal istikrar açısından tartışmalara yol açmıştır.

İhtiyat Akçesi Neden Gereklidir?

Şirketler, iş hacmindeki dalgalanmalara, gelir kayıplarına veya beklenmedik masraflara karşı yedek akçe fonunu kullanarak finansal istikrarlarını koruyabilirler.
Bununla birlikte şirketler için olası ekonomik krizler veya finansal zorluklar her zaman bir risk oluşturur. İhtiyat akçesi, kurumsal risklere karşı hazırlıklı olmak için en önemli araçlardan biridir. Aniden ortaya çıkabilecek büyük maliyetlerin işletmenin genel mali yapısını sarsmaması için ihtiyat akçesi kullanılır.
Ayrıca işletmelerin sağlam bir mali yapıya sahip olmaları kredi notlarını ve yatırımcı güvenini artırır.

İhtiyat Akçesinin Türleri Nelerdir?

Yedek akçe türlerini başlıklar halinde inceleyelim.

Zorunlu İhtiyat Akçesi

Çoğu ülkede anonim şirketler ve bazı özel şirketler için, belirli oranlarda kârın ihtiyat akçesi olarak ayrılması zorunludur.
Türkiye’de anonim şirketlerin, yıllık net kârlarının bir kısmını yedek akçe olarak ayırmaları yasal bir yükümlülüktür. Bu oran %5’tir ancak toplamda ayrılabilecek yedek akçe, şirketin ödenmiş sermayesinin belirli bir oranını geçemez.

Limited Şirketlerde Yedek Akçe Ayrılması Zorunlu mu?

Bu hususta aşağıdaki noktalar dikkate alınmalıdır:

• TTK madde 580’de limited şirketlerin yedek akçe ayırma zorunluluğuna dair doğrudan bir hüküm bulunmamaktadır. Ancak şirket sözleşmesinde yedek akçe ayrılmasına ilişkin hükümler yer alabilir.
• Eğer şirket sözleşmesinde yedek akçe ayrılacağı belirtilmişse, bu sözleşme hükümlerine uygun şekilde yedek akçe ayrılması gerekir.

İhtiyari İhtiyat Akçesi

İhtiyari yani gönüllü ihtiyat akçesi, şirketin kendi kararına dayanarak oluşturduğu fondur.
Zorunlu olmayan bu akçe türü, şirketin kendi finansal stratejisi doğrultusunda gelecekteki büyüme veya krizlere karşı hazırlıklı olmak için ayrılabilir.

Olağanüstü Yedek Akçe Nedir?

Olağanüstü Yedek Akçe, şirketlerin olağanüstü ve beklenmedik durumlarla başa çıkmak amacıyla oluşturduğu yedek akçe fonudur.
Diğer yedek akçelerden farkı, sadece belirli bir olağanüstü durumun meydana gelmesi halinde kullanılmak üzere ayrılmasıdır. Bu fonun kullanılabileceği durumlara bazı örnekler:

• Büyük finansal zararlar
• Ekonomik krizler
• Büyük hukuki masraflar
• İşletme kaybı veya düşüşü

İhtiyat Akçesi Nasıl Hesaplanır?

İhtiyat akçesinin hesaplanması şirketin net kârına dayanır.
TTK’ya göre anonim şirketlerde, net dönem kârının %5’i, ödenmiş sermayenin %20’sine ulaşana kadar birinci tertip yasal yedek akçe olarak ayrılır.
İkinci tertip yedek akçe, ortaklara dağıtılmasına karar verilen net kârın %10’u üzerinden hesaplanır.
Hesaplama Örneği:

• Yıllık Net Kâr: 500.000 TL
• Zorunlu Yedek Akçe Oranı: %5
• Zorunlu Yedek Akçe Tutarı: 500.000 TL x %5 = 25.000 TL

Yedek Akçe Ayırma Muhasebe Kaydı Nasıl Yapılır?

Detaylarıyla inceleyelim.
A) Birinci Tertip Yedek Akçe Kaydı
_________________________ / __________________________
570 Dönem Net Karı XX
540 Yasal Yedekler XX
_________________________ / __________________________

• 570 Dönem Net Karı: Şirketin dönem sonunda elde ettiği net kâr.
• 540 Yasal Yedekler: TTK’ya göre ayrılan yedek akçeler bu hesapta takip edilir.

B) İkinci Tertip Yedek Akçe Kaydı (Varsa):
Eğer ortaklara dağıtılacak kâr varsa, ikinci tertip yedek akçe de eklenir:
_________________________ / __________________________
570 Dönem Net Karı XX
540 Yasal Yedekler XX
541 Olağanüstü Yedekler XX
_________________________ / __________________________
541 Olağanüstü Yedekler: Yönetim kurulu kararıyla ayrılabilir.
_________________________ / __________________________
Örnek
Bir anonim şirketin 1.000.000 TL net dönem kârı elde edildiğini varsayalım:

• Birinci tertip yedek akçe: 1.000.000 x %5 = 50.000 TL
• Ödenmiş sermayenin %20’sine ulaşmadığı için bu tutar ayrılır.
  Kaydı:
  _________________________ / __________________________
  570 Dönem Net Karı 50.000
  540 Yasal Yedekler 50.000
  _________________________ / __________________________

Eğer 500.000 TL ortaklara dağıtılmasına karar verilirse:
İkinci tertip yedek akçe: 500.000 x %10 = 50.000 TL

Ekstra Kayıt:
_________________________ / __________________________
570 Dönem Net Karı 50.000
541 Olağanüstü Yedekler 50.000

Limited Şirketlerde Yedek Akçe Ayırma Muhasebe Kaydı

Eğer bir limited şirket yedek akçe ayırmak isterse, muhasebe kaydı şu şekilde yapılabilir:
_________________________ / __________________________
570 Dönem Net Karı XX
542 Olağanüstü Yedekler XX
_________________________ / __________________________

• 542 Olağanüstü Yedekler: Yönetim kararı ile ayrılan yedek akçeler bu hesapta takip edilir.